Marina Abramović: Artystka performance, która pokonała mur w The Arts

0

Marina Abramović, serbska artystka konceptualna i performerką, urodzona 30 listopada 1946 roku w Belgradzie, jest postacią o światowej renomie i ponad czterdziestoletnim stażu pracy, co skłoniło ją do określenia siebie mianem „babci performance’u”. Na styczeń 2026 roku artystka ma 79 lat. Jej kariera, naznaczona pionierskimi i często kontrowersyjnymi projektami, takimi jak „Rhythm 0” czy „The Artist Is Present”, koncentruje się na eksploracji body artu i sztuki wytrzymałościowej. Określana jako „czerwona burżuazja”, wczesne lata spędziła pod opieką głęboko wierzących dziadków, co znalazło odzwierciedlenie w jej późniejszej twórczości. Jej artystyczna biografia to historia nieustannego przekraczania granic fizycznych i psychicznych, eksploracji relacji między artystą a widzem oraz głębokiego badania ludzkiego umysłu i ciała, co uczyniło ją ikoną performance art i wywarło ogromny wpływ na współczesną sztukę.

Najważniejsze fakty:

• Wiek: Na styczeń 2026 roku ma 79 lat.
• Żona/Mąż: Brak informacji o obecnym małżeństku. Kluczowym partnerem życiowym i artystycznym był Ulay.
• Dzieci: Brak informacji o dzieciach.
• Zawód: Artystka konceptualna, performerką.
• Główne osiągnięcie: Jeden z najbardziej wpływowych artystów performance XX i XXI wieku, znana z innowacyjnych i często prowokacyjnych prac badających granice ludzkiego ciała i umysłu.

Podstawowe informacje o Marinie Abramović

Marina Abramović urodziła się 30 listopada 1946 roku w Belgradzie, stolicy ówczesnej Socjalistycznej Republiki Serbii w Jugosławii. Na styczeń 2026 roku artystka ma 79 lat. Jest uznaną na całym świecie serbską artystką konceptualną i performerką. Ze względu na swój ponad czterdziestoletni staż pracy oraz pionierski wkład w rozwój tej dziedziny sztuki, sama określa siebie mianem „babci performance’u”. Jej twórczość skupia się na badaniu body artu, endurance artu (sztuki wytrzymałościowej), relacji między wykonawcą a publicznością, a także na testowaniu fizycznych limitów ludzkiego ciała i możliwości umysłu. To właśnie te obszary eksploracji sztuki stanowią rdzeń jej artystycznej tożsamości.

Życie rodzinne i osobiste Mariny Abramović

Pochodzenie Mariny Abramović wiąże się z postacią jej rodziców, Danicy Rosić i Vojina Abramovića, określanych jako „czerwona burżuazja”. Rodzice artystki pochodzili z Czarnogóry i byli partyzantami jugosłowiańskimi podczas II wojny światowej. Po wojnie otrzymali wysokie stanowiska w komunistycznym rządzie Jugosławii. Wczesne dzieciństwo Mariny, do szóstego roku życia, upłynęło pod opieką dziadków. Jej babcia była osobą głęboko wierzącą, co sprawiło, że dzieciństwo artystki było przesiąknięte atmosferą cerkiewnych rytuałów, porannego zapalania świec i wizyt księdza. Te doświadczenia z pewnością odcisnęły piętno na jej późniejszej wrażliwości artystycznej.

Relacje Mariny z matką były naznaczone surowością; matka sprawowała nad nią niemal wojskową kontrolę, stosując kary cielesne za rzekome „popisywanie się”. Marina miała narzuconą godzinę policyjną (22:00) aż do 29. roku życia. Ta restrykcja zmuszała ją do wykonywania wszystkich drastycznych performansów w Jugosławii przed tą godziną, co dodawało ich wykonaniu dodatkowego wymiaru presji i determinacji. Najważniejszym partnerem życiowym i artystycznym Mariny był zachodnioniemiecki artysta Uwe Laysiepen, znany jako Ulay. Żyli i tworzyli razem w latach 1976–1988, tworząc kolektywną tożsamość zwaną „The Other” (Inny), zachowując się jak bliźniacy, co podkreślało ich bliskość i synchroniczność w pracy artystycznej. Ich burzliwa relacja i wspólna twórczość stanowiły ważny rozdział w historii performance art.

Edukacja i początki kariery artystycznej

Droga Mariny Abramović do świata sztuki rozpoczęła się od solidnego wykształcenia akademickiego. W latach 1965–1970 studiowała na Akademii Sztuk Pięknych w Belgradzie, zdobywając tam podstawy swojego artystycznego warsztatu. Kontynuowała swoje studia podyplomowe w klasie Krsto Hegedušicia na Akademii Sztuk Pięknych w Zagrzebiu, które ukończyła w 1972 roku. Te studia stanowiły fundament dla jej późniejszej, innowacyjnej pracy w dziedzinie performance art. Już w tym wczesnym okresie kariery Marina zaczęła eksplorować granice ludzkiego ciała i psychiki, co zaowocowało serią kluczowych performansów.

Jej debiut w Edynburgu w 1973 roku przyniósł performans „Rhythm 10”. Artystka użyła 10 noży do gry w „rosyjską ruletkę” między palcami, nagrywając dźwięki uderzeń. Po zranieniu się, zmieniała nóż i próbowała odtworzyć rytm oraz błędy z nagrania, badając stan świadomości wykonawcy. Również w 1974 roku zrealizowała przełomowe prace. W performansie „Rhythm 5” spaliła wielką, nasączoną ropą komunistyczną gwiazdę, wrzucając do ognia swoje obcięte paznokcie i włosy, a na koniec wskoczyła do środka płonącej gwiazdy, gdzie straciła przytomność z braku tlenu i musiała zostać uratowana przez lekarza i widzów. W tym samym roku, w Zagrzebiu, w ramach „Rhythm 2”, Marina testowała leki psychotropowe – najpierw przyjęła środek na katatonię, który wywołał gwałtowne skurcze mięśni przy zachowaniu pełnej świadomości, a następnie lek dla schizofreników, który ją otępił. Całość trwała 5 godzin. Kolejnym, niezwykle ważnym dla jej kariery performansem był „Rhythm 0” z 1974 roku w Neapolu. Marina oddała swoje ciało do dyspozycji publiczności na 6 godzin, udostępniając 72 przedmioty (m.in. różę, miód, ale też skalpel, pistolet i kulę). Performans stał się brutalny – widzowie pocięli jej ubrania, zranili ją cierniami, a jedna osoba wycelowała w nią naładowaną broń. Te wczesne prace z lat 70. ugruntowały jej pozycję jako odważnej i bezkompromisowej artystki.

Rozwój kariery i kluczowe dzieła

Okres współpracy Mariny Abramović z Ulayem, trwający od 1976 do 1988 roku, był niezwykle płodnym czasem w jej karierze. Razem tworzyli kolektywną tożsamość „The Other”, eksperymentując z ideą jedności artystycznej i psychicznej. Ich wspólne projekty często badały tematykę tożsamości, relacji i granic. Kulminacją ich artystycznej i życiowej drogi był performans „The Great Wall Walk” z 1988 roku. Aby symbolicznie zakończyć ich związek, para przeszła Wielki Mur Chiński, wyruszając z przeciwnych końców. Marina wyruszyła od Morza Żółtego, a Ulay od pustyni Gobi. Po przejściu po 2500 km spotkali się w środku, aby się pożegnać. To wydarzenie stanowiło dramatyczny i mistyczny koniec ich intensywnej relacji, a jednocześnie było potężnym artystycznym statement, które zapisało się w historii sztuki.

Po rozstaniu z Ulayem, Marina Abramović kontynuowała swoją solową karierę, eksplorując jeszcze głębiej tematykę ciała, pamięci i polityki. W odpowiedzi na wojny w Jugosławii, w 1997 roku stworzyła wstrząsający performans „Balkan Baroque”. Przez cztery dni artystka szorowała tysiące zakrwawionych bydlęcych kości, śpiewając bałkańskie pieśni. Ten poruszający komentarz do czystek etnicznych przyniósł jej prestiżową nagrodę Złotego Lwa na Biennale w Wenecji, umacniając jej pozycję jako jednej z najważniejszych artystek współczesnych. Kolejnym kamieniem milowym w jej karierze był performans „The Artist Is Present” z 2010 roku, który odbył się podczas retrospektywy w MoMA w Nowym Jorku. Przez 736 godzin i 30 minut Marina Abramović siedziała nieruchomo w milczeniu, patrząc w oczy każdemu z nieznajomych, którzy przed nią usiedli. Wystawę odwiedziło 750 000 osób, a sam performans stał się globalnym fenomenem, ukazując siłę prostoty i bezpośredniego kontaktu międzyludzkiego. Ta praca, jak i wiele innych, podkreślała ideę, że art must be beautiful i że sztuka może być narzędziem do głębokiego przeżycia.

Kluczowe performanse Mariny Abramović

• Rhythm 10 (1973): Debiu w Edynburgu, gra w „rosyjską ruletkę” nożami między palcami.
• Rhythm 5 (1974): Spalenie komunistycznej gwiazdy, wskoczenie w ogień, utrata przytomności.
• Rhythm 2 (1974): Testowanie leków psychotropowych (katatonia, lek dla schizofreników).
• Rhythm 0 (1974): 6-godzinne oddanie ciała do dyspozycji publiczności z 72 przedmiotami.
• The Great Wall Walk (1988): Wspólne przejście Wielkiego Muru Chińskiego z Ulayem, symboliczne zakończenie związku.
• Balkan Baroque (1997): Czterodniowy performans szorowania zakrwawionych kości bydlęcych jako komentarz do wojen w Jugosławii.
• The Artist Is Present (2010): 736-godzinne siedzenie w milczeniu w MoMA, patrząc w oczy widzom.

Osiągnięcia i nagrody

Marina Abramović zdobyła liczne wyróżnienia za swoją innowacyjną i odważną twórczość. Najważniejszym z nich jest prestiżowa nagroda Złotego Lwa, którą otrzymała w 1997 roku dla najlepszego artysty na Biennale w Wenecji. Nagroda ta została przyznana za jej poruszający performans „Balkan Baroque”, który stanowił mocny komentarz do wojen w Jugosławii i czystek etnicznych. To wyróżnienie potwierdziło jej międzynarodowe uznanie i znaczenie w świecie sztuki. Praca „Balkan Baroque” była silnym przykładem body art, który wykorzystywał ciało i jego wytrzymałość do przekazania głębokich emocji i idei. Jej twórczość, często określana jako performance art, stale przesuwała granice tego, co uznawano za sztukę.

Nagrody i Wyróżnienia

Działalność instytucjonalna i edukacyjna

W 2007 roku Marina Abramović założyła fundację non-profit, która nosi nazwę Marina Abramović Institute (MAI). Instytut ten jest platformą dla długotrwałych działań artystycznych i edukacji w zakresie sztuki wytrzymałościowej. MAI ma na celu promowanie i rozwijanie sztuki performance, oferując przestrzeń dla artystów do eksperymentowania i tworzenia. Działalność instytutu wpisuje się w szerszą misję Abramović, jaką jest przekazywanie wiedzy i technik związanych z tzw. „Abramović Method”, która skupia się na budowaniu świadomości ciała i umysłu, a także na budowaniu relacji między wykonawcą a widzem. Instytut ten jest żywym dowodem na jej zaangażowanie w przyszłość performance art i jego rozwój, pokazując, że art must be beautiful i że sztuka ma moc transformacji.

Kontrowersje i dyskusje wokół twórczości

Twórczość Mariny Abramović często budziła kontrowersje i wywoływała gorące dyskusje, co jest nieodłącznym elementem jej artystycznej ekspresji. Jednym z głośniejszych wydarzeń był spór sądowy z jej byłym partnerem i współpracownikiem, Ulayem. W 2015 roku Ulay pozwał Marinę, twierdząc, że nie wypłaciła mu należnych tantiem ze sprzedaży wspólnych prac. W 2016 roku sąd w Amsterdamie nakazał artystce zapłatę ponad 250 000 euro zaległych tantiem oraz 23 000 euro kosztów sądowych. Sąd nakazał również poprawne podpisywanie wspólnych dzieł, co podkreśliło znaczenie ich kolaboracji. Kolejnym projektem, który stał się przedmiotem teorii spiskowych, był „Spirit Cooking” z 1996 roku. Projekt ten obejmował „afrodyzjakalne przepisy” pisane krwią świni na ścianach galerii. Przepisy te zawierały poetyckie, ale drastyczne instrukcje, takie jak „mieszanie świeżego mleka kobiecego ze świeżym nasieniem”, co budziło silne emocje i interpretacje. Te wydarzenia pokazują, jak prowokacyjne performance Mariny Abramović potrafią przenikać do sfery publicznej i wywoływać silne reakcje.

Warto wiedzieć: Projekt „Spirit Cooking” z 1996 roku, obejmujący „afrodyzjakalne przepisy” pisane krwią świni, stał się jednym z najbardziej kontrowersyjnych elementów jej twórczości, wywołując liczne teorie spiskowe.

Ciekawostki i symbolika w twórczości

Twórczość Mariny Abramović często nasycona jest głęboką symboliką, która odwołuje się do uniwersalnych ludzkich doświadczeń. Jednym z powracających motywów jest symbolika kości. W pracy „Cleaning the Mirror” z 1995 roku artystka przez trzy godziny szorowała brudny ludzki szkielet mydlinami. Ten performans stanowił metaforę tybetańskich rytuałów śmierci, przygotowujących na spotkanie z własną śmiertelnością. Użycie kości, jako symbolu przemijania i kruchości życia, pojawia się również w innych jej pracach, jak wspomniany „Balkan Baroque”. Te symboliczne odniesienia podkreślają dążenie artystki do zgłębienia fundamentalnych aspektów ludzkiej egzystencji, takich jak życie, śmierć i pamięć. Jej art vital często polega na eksploracji tych tematów poprzez ekstremalne doświadczenia, jak np. w przypadku The Artist Is Present, gdzie przez wiele godzin siedziała w milczeniu, badając ludzką kondycję. Jej body art często wykorzystuje własne ciało jako medium do przekazania uniwersalnych prawd, co czyni jej twórczość tak unikatową i wciągającą.

Marina Abramović swoją twórczością uczy nas odwagi w przekraczaniu własnych granic i głębokiego zrozumienia ludzkiej kondycji, inspirując do poszukiwania autentyczności w każdym doświadczeniu.

Często Zadawane Pytania (FAQ)

Źródła:
https://en.wikipedia.org/wiki/Marina_Abramovi%C4%87